Pole tekstowe: for 
Pole tekstowe: MANAGEMENT              ALL
nauka -  edukacja - konsulting
 

Pole tekstowe: Pełna wersja
Pole tekstowe:   
1. Kształtowanie etosu gospodarczego - opis problemu badawczego
 
M. Weber w swojej pierwszej pracy poświęconej socjologii religii pt. Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus wskazał na wzajemną relację pomiędzy określonym etosem gospodarczym badanych grup narodowościowych (religijnych) a ich rozwojem ekonomicznym.  Postawione w w/w pracy przez Webera tezy są do dnia dzisiejszego przedmiotem wielu sporów wśród badaczy, niemniej do tematu etosu gospodarczego[1] powracano w latach 90. XX w. również w innych dyscyplinach naukowych, jak m.in. ekonomia, socjologia, organizacja i zarządzanie.
U Webera etos gospodarczy[2] przyjmuje znaczenie terminu „duch kapitalizmu” w odniesieniu zarówno do etyki protestanckiej, jak też określonego ustroju politycznego.  „Przez ducha gospodarczego, a więc i przez ducha kapitalizmu rozumie on określony rodzaj przekonań (Gesinnung) dotyczących spraw gospodarczych i przejawiających się w codziennych działaniach ludzkich”.  Weber określa również ducha kapitalizmu jako: „szczególny rodzaj etosu towarzyszącego gospodarowaniu oraz jako określony sposób kierowania swoim życiem, swoim postępowaniem (Lebensführung) przez uczestniczących w gospodarowaniu ludzi”[3].
Współcześnie w obszarze organizacji i zarządzania na szczególną uwagę zasługuje publikacja Ch. Hampden-Turnera i A. Trompennarsa Siedem kultur kapitalizmu.  Już we wstępie do książki autorzy stwierdzają, że tworzenie dobrobytu w wymiarze ekonomicznym jest „de facto” aktem moralnym.  Przecież „pojedynczy przedsiębiorcy, jako pierwsi systematycznie organizujący produkcję, wyrośli wśród nonkonformistycznych przekonań religijnych, które hamowały zwyczajowe drogi rozwoju w społeczeństwie brytyjskim w wieku osiemnastym i na początku wieku dziewiętnastego”[4]. Autorzy argumentują powyższą zależność w sposób następujący: każdy przedsiębiorca niezależnie, od swego światopoglądu, wyznawanej religii, dąży do wytworzenia określonego towaru czy też usługi na najwyższym poziomie jakościowym, aby zapewnić oczekiwania swoich klientów. Zatem „aby utrzymać się na rynku i dobrze prosperować, musi otrzymać (od swojego klienta – przyp. wł.) odpowiedź pozytywną.  Towar i usługa powstają przede wszystkim na obraz i podobieństwo swojego stwórcy i Stwórcy swojego stwórcy.  Jeżeli klienci wyrażają entuzjazm, a ich szeregi rosną, wiara spełnia oczekiwania ekonomiczne i etyczne”[5].
Każda więc kultura tworzy różnego typu wzorce postaw obywatelskich – etosu, swoistego „optimum potentiae”[6].  Każda organizacja, podobnie jak społeczeństwo, państwo, potrzebuje określonego wzoru przedsiębiorcy, pracownika jako punktu odniesienia do tworzenia ładu aksjologicznego i gospodarczego.  Na przestrzeni dziejów owe wzorce kształtowały człowieka oraz świat organizacji.  Grecja starożytna wskazywała z jednej strony na postawę mędrca (Ateny) a z drugiej wojownika (Sparta).  Imperium Rzymskie wniosło element postawy obywatelskiej (tzw. obywatel rzymski – „civis romanus”), która oznaczała współuczestnictwo i współodpowiedzialność za losy kraju – imperium.  Średniowiecze nawiązywało do cnót rycerskich i chrześcijańskich (postawa ascety, świętego).  Odrodzenie ukazało nam człowieka wielowymiarowego, dążącego poprzez harmonię, wartości humanistyczne do doskonałości estetycznej, intelektualnej.  Wraz z reformacją pojawiła się protestancka etyka gospodarcza, wskazująca na solidną pracę jako wartość gwarantującą ostateczne zbawienie. Następnie kapitalizm ukazuje nam człowieka przedsiębiorczego, działającego często indywidualnie i ekonomicznie racjonalnego (“homo oeconomicus”).  Komunizm, z kolei, promował postawę pracy zespołowej, w której jednostka ma być tylko elementem wielkiej machiny gospodarczej; cel i zadania kolektywu są równocześnie celami i zadaniami jednostki.  A co proponuje liberalna-demokracja końca XX w.?  Analizując wszelkiego typu opracowania w różnych dziedzinach czy też wypowiedzi wybitnych filozofów, twórców kultury, przedsiębiorców czy polityków, możemy zauważyć brak jednej spójnej wizji.  Ów relatywizm ideowy w krajach kultury europejskiej niewątpliwie wpływa bezpośrednio na kształtowanie się wizji organizacji „wolnej” od wartości, od normatywu etycznego czy szerzej – aksjologicznego. Ostatecznie powoduje to zanikanie określonych postaw obywatelskich, etosu pracy, etosu gospodarowania, etyki biznesu itd.  Powyższy swoisty agnostycyzm aksjologiczny ma swoje również konsekwencje w kształtowaniu określonych relacji z otoczeniem, z poszczególnymi grupami interesariuszy.
 
Kształtowanie wspólnych wartości w ramach danej organizacji (metaorganizacji) jest przedsięwzięciem niezwykle trudnym. Formalna deklaracja, np. w misji przedsiębiorstwa może być nieskuteczna, jeżeli nie weźmiemy pod uwagę ludzi, którzy w sposób indywidualny wnoszą do organizacji określone poglądy, nawyki, postawy czy też to co rozumiemy właśnie poprzez etos pracy. Niewątpliwie potrzebujemy w każdym przypadku narzędzia zarówno diagnostycznego oceniającego poziom wrażliwości aksjologicznej w organizacji, jak też projektowego umożliwiającego kształtowanie wspólnego systemu oczekiwanych wartości. 
 
2. Cel badań diagnostycznych oraz opis natury metodologicznej[7]
W nawiązaniu do wyżej przedstawionej problematyki ogólnym celem poznawczym badań przeprowadzonych wśród wybranej grupy studentów kierunku ekonomicznego i administracyjnego, studentów dziennych i zaocznych wybranej wyższej uczelni, było ustalenie diagnozy deklarowanego przez badaną grupę etosu gospodarczego oraz wyznaczenie jej profilu. Dodatkowym celem badań było sprawdzenie i wystandaryzowanie narzędzia badawczego, które może być zastosowane w procesie zarządzania, np. w obszarze rekrutacji, diagnozy wrażliwości etycznej organizacji itd.
Badania przeprowadzono w oparciu o metodę ETOS. Diagnozowanie potencjału (wrażliwości) etycznej w perspektywie badania określonego etosu gospodarczego na poziomie indywidualnym, ale również i organizacyjnym, możemy przeprowadzić za pomocą dwóch zmiennych, tj. dojrzałości etycznej i percepcji etycznej. W pierwszym przypadku (dojrzałość etyczna) mówimy o umiejętności rozróżniania zjawisk, działań pod względem etycznym w określonym obszarze kulturowym, tzn. odróżniania dobra od zła. W drugim przypadku percepcja etyczna określa nam umiejętność dostrzegania tychże zjawisk (rzeczywistości aksjologicznej) w świecie rzeczywistym – w naszym przypadku w działalności gospodarczej człowieka w skali mikro i makro. Zgodnie z przyjętą metodologią, budujemy macierz, dokonując klasyfikacji całej grupy studentów na cztery profile (rys. 1). 
 
Duża percepcja etyczna
Profil C
Profil A
 
Mała percepcja etyczna
Profil D
Profil B
 
 
Mała dojrzałość etyczna
Duża dojrzałość etyczna
Rysunek 1. Macierz dojrzałości i percepcji etycznej. Źródło: Opr. własne.
 
    W wyniku przeprowadzonych badań i obliczeń możemy pozyskać informację na temat tych studentów, którzy oznaczają się ponadprzeciętną wrażliwością etyczną, tj. posiadają dużą na równi dojrzałość i percepcję etyczną (profil A) – czyli jest to grupa najlepiej przystosowana do kształtowania modelu biznesowego w oparciu o przesłanki etyczne czy też szerzej kulturowe. 
Wymiar normatywny (kierunek wartościujący) oparto na przyjętych kanonach etycznych w europejskim obszarze kulturowym[8].  Przyjęta skala oceny obejmowała zakres od 0 do 5; przy czym ocena 0 wskazywała na wartość absolutnie, skrajnie negatywną, zaś 5 – absolutnie pozytywną. Ankieta miała na celu wskazanie określonej dojrzałości etycznej ankietowanych, tzn. umiejętności rozróżniania na poziomie teoretycznym tego, co jest dobrem lub złem w wymiarze etycznym w obszarze prowadzenia działalności gospodarczej.
Narzędziem badawczym była ankieta składająca się z 35 cech, tj. wartości w odniesieniu do działalności gospodarczej w wymiarze pozytywnym i negatywnym (por. tab. 1).  
 Tabela 1. Zestawienie wybranych wartości w obniesieniu do działalności gospodarczej
 Nr
Wartość:
1.
Pracowitość, ale nie pracoholizm
2.
Brak kultury osobistej
3.
Uczciwość
4.
Brak wrażliwości na potrzeby ekologiczne
5.
Bezwzględność w biznesie „po trupach do celu”
6.
Przedsiębiorczość, mobilność, aktywność
7.
Postawa „braku zaufania do nikogo i niczego”
8.
Dyscyplina wewnętrzna, rozwój duchowy
9.
Umiejętność dawania łapówek (korupcja)
10.
Religijność, np. wartości chrześcijańskie
11.
Tolerancja: szanowanie poglądów własnych i innych
12.
Odwaga: podejmowanie racjonalnego ryzyka
13.
Lenistwo
14.
Wrażliwość estetyczna, piękno, kultura i sztuka
15.
Oszczędność, ale nie pazerność
16.
Niekompetencja, brak profesjonalizmu
17.
Pokora: przyznanie się do błędu, uznanie innych racji
18.
Posiadanie podstawowej wiedzy ekonomicznej
19.
Potrzeba stałego rozwoju intelektualnego
20.
Otwartość na konstruktywną krytykę
21.
Postawa skrajnie konfliktowa, egocentryczna
22.
Brak solidności w interesach
23.
Rodzina – stabilizacja w związkach i relacjach
24.
Agresywność – walka bez zasad
25.
Brak systematyczności w realizacji planów, zamierzeń
26.
Postawa tu i teraz – „jakoś to będzie”
27.
Kradzież mienia państwowego
28.
Punktualność
29.
Dokładność 
30.
Dążenie do doskonałości
31.
Brak szerokich horyzontów 
32.
Umiejętność łamania prawa podatkowego (nielegalnie)
33.
Lojalność, zaufanie
34.
Kreatywność, innowacyjność
35.
Poczucie humoru
Źródło: Op. własne.
    Oprócz wskazań natury normatywnej, ankietowani deklarowali swoją opinię co do realności występowania określonych wartości w codziennym życiu gospodarczym poprzez zaznaczenie literki T (tak) lub N (nie). W tym przypadku ocenialiśmy percepcję etyczną studentów, tzn. umiejętność dostrzegania problemów, zjawisk, zdarzeń etycznych w rzeczywistym funkcjonowaniu gospodarki w skali mikro i makro.
Metodologia pracy badawczej w ramach metody ETOS składa się z sześciu etapów: 
Wstępne zapoznanie się z organizacją, specyfiką branży, strategią itd.
Przygotowanie organizacji do badań.
Przygotowanie kwestionariusza w oparciu o proponowany model wzorcowy i specyfikę badanej organizacji.
Przeprowadzenie badań ankietowych.
Opracowanie macierzy dojrzałości i percepcji etycznej na poziomie indywidualnym i organizacyjnym.
Przygotowanie raportu zawierającego opis stanu rzeczywistego, jego ocenę oraz sugestie ewentualnych działań korygujących.
    Metodologia badań obejmuje również badania pilotażowe, mające na celu sprawdzenie spójności rozumienia i interpretacji definicyjnej poszczególnych wartości zawartych w głównej ankiecie w badanej grupie. 
[1] W Słowniku Wyrazów Obcych etos oznacza: „obyczaje, normy, wartości, wzory postępowania składające się na styl życia i charakter danej grupy ludzi, określające jej odrębność”. Źródło: Słownik Wyrazów Obcych, Warszawa 1971, s. 247-248.
  Inne źródła definicyjne: M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1973; J. Tischner, Marksizm a teorie osobowości, „Znak”, 1976, nr 263; W.L. Sokołowski, Etos – próba analizy pojęcia, „Kultura i Społeczeństwo”, 1979, nr 1-2.
[2] U Hegla etos gospodarczy przyjmuje postać „ducha gospodarczego”, przejawiającego się w „ludzkiej historii pozaludzkiej siły idealnej”. Źródło: M. Weber: w opracowaniu naukowym S. Kozyr-Kowalski, Szkice z socjologii religii, Warszawa 1995, s. 32.
[3] Tamże.
[4] Tamże, s. 13.
[5] Tamże.
[6] „W filozofii greckiej i rzymskiej, a następnie w starożytności chrześcijańskiej i średniowieczu, zastanawiano się szeroko nad strukturą o rodzajami usprawnień ludzkiego działania. (...) W starożytności greckiej harmonijna aktualizacja ludzkich możności ujęta została w ideale człowieka – kalokagatia; kultura rzymska ideał ten widziała w humanitas, chrześcijaństwo w sanctitas.  Jakkolwiek go nazwiemy, jest on właśnie ‘optimum potentiae’ – szczytowym stanem aktualizacji ludzkich potencjalności osobowościowych”. Źródło: M.A. Krąpiec, Człowiek. Kultura. Uniwersytet, Lublin 1982, s. 48-49.
[7] Na podstawie przeprowadzonych badań, które miały głównie charakter eksperymentalny, udowodniliśmy, że można stosować wyspecjalizowane i wystandaryzowane narzędzia badawcze, które mogą być pomocne przy diagnozie potencjału etycznego całej organizacji czy też przy wykreślaniu profilu indywidualnego w odniesieniu do wrażliwości etycznej.  Przeprowadzone badania, uzyskane wyniki odnoszą się tylko do badanej grupy i nie powinny być inaczej interpretowane.  Ponieważ każda organizacja jest inna w wymiarze aksjologicznym, różne również są indywidualne postawy, należy powyższe badania, przeprowadzone zgodnie z zaprezentowaną w niniejszym opracowaniu metodologią, interpretować w sposób indywidualny.
[8] Dobór cech został dokonany w oparciu o następujące publikacje: K.D. Rosati, referat pt. Czy polskie przedsiębiorstwa mogą być konkurencyjne?, Warszawa 2001, M. Ossowska, Wzór obywatela, czyli jakiego człowieka mamy hodować, „Plus/Minus” dodatek „Rzeczpospolitej”, 26-27 kwietnia 1997, Z. Martyniak,  Metodologia wartościowania pracy, Kraków 1998 – System Bedaux, E. Gerwig, L. Gajos, Etos ludzi biznesu, w: J. Dietl, W. Gasparski,  Etyka Biznesu, Warszawa 1997, Cz. Porębski, Czy etyka się opłaca, Kraków 1997, M. Maliński, I ty jesteś biznesmenem, Tarnów 1994, Jan Paweł II, Centesimus annus, w: Encykliki…, tłumacznie w j. polskim, Znak, Kraków 1996.
Pole tekstowe: back
Pole tekstowe: !
Pole tekstowe: Marian Krupa, Etos gospodarczy wśród wybranej grupy studentów Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie. Rzeszów –  2002-2003.